و اشاره با كلمه « هذا » - به طورى كه از سياق برمىآيد - اشاره به نامه اعمال است ، كه بنا بر توجيه ما در عين حال اشاره به لوح محفوظ نيز هست ، و اگر كتاب را بر ضمير خداى تعالى اضافه كرد ، و فرمود « اين كتاب ما است » از اين نظر بوده كه نامه اعمال به امر خداى تعالى نوشته مىشود ، و چون گفتيم نامه اعمال لوح محفوظ نيز هست ، به عنوان احترام آن را « كتاب ما » خوانده . و معناى جمله * ( « يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ » ) * اين است كه كتاب ما شهادت مىدهد بر آنچه كه كرده‌ايد ، و دلالت مىكند بر آن ، دلالتى روشن و توأم با حق . و جمله * ( « إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ » ) * تعليل مىكند كه چگونه كتاب عليه ايشان به حق نطق مىكند ، و معنايش اين است كه : چون كتاب ما دلالت مىكند بر عمل شما ، دلالتى بر حق ، و بدون اينكه از آن تخلف كند ، چون كتاب ما لوح محفوظ است كه بر تمامى جهات واقعى اعمال شما احاطه دارد . و اگر نامه اعمال خلائق را طورى به ايشان نشان ندهد كه ديگر جاى شكى و راه تكذيبى باقى نگذارد ، ممكن است شهادت آن را تكذيب كنند ، و بگويند كتاب شما غلط نوشته ، ما چنين و چنان نكرده‌ايم ، به همين جهت مىفرمايد كتاب ما به حق گواهى مىدهد ، هم چنان كه در جاى ديگر فرموده : « يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً وَما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَها وَبَيْنَه أَمَداً بَعِيداً » « 1 » . مفسرين در تفسير اين آيه اقوال ديگرى دارند كه به عنوان نمونه دو تا از آنها را در اينجا نقل مىكنيم : بعضى « 2 » گفته‌اند : آيه شريفه كلام ملائكه است ، نه كلام خداى تعالى ، و معناى استنساخ همان كتابت است ، و معناى آيه اين است كه ملائكه مىگويند : اين - يعنى نامه اعمال - كتاب ما ملائكه است ، كه نويسنده اعمال شما بوديم ، و اين كتاب عليه شما به حق شهادت مىدهد ، چون ما آنچه را كه شما مىكرديد مىنوشتيم . و اين تفسير صحيح نيست ، اولا چون اين احتمال كه اين كلام ، كلام ملائكه باشد از سياق آيه بعيد است . و ثانيا اين كه كلمه استنساخ به معناى مطلق نوشتن و كتابت استعمال شود ، در لغت ثابت نشده . بعضى « 3 » ديگر گفته‌اند : آيه شريفه كلام خداى تعالى است ، و اشاره با « هذا » اشاره

--> ( 1 ) روزى كه هر فردى از افراد انسان آنچه را كه از خير و يا شر انجام داده ، حاضر مىبيند ، و آرزو مىكند اى كاش بين او و بديهايش فاصله اى دور مىبود . سوره آل عمران ، آيه 30 . ( 2 و 3 ) روح المعانى ، ج 25 ، ص 156 .